Waka - nền tảng Ebook của Việt Nam.
Trong trường hợp Việt Nam, người tiêu dùng đang chịu thiệt, đơn giản bởi dịch vụ đọc tại nước ta chưa tốt, với nhiều mảng nhu cầu chính đáng của người đọc bị ngó lơ.
Sách thật tìm không thấy
Chị Hải My (34 tuổi, Ngũ Hành Sơn) muốn đọc bộ sách Harry Potter. Chị lựa chọn ebook vì nhiều lý do. Đầu tiên, chị tìm trên Waka - nền tảng ebook của Việt Nam, nhưng không thấy. Chuyển sang tìm kiếm Google, kết quả đầu tiên trả về là một loạt trang web cho tải về miễn phí bản lậu.
Chị muốn ủng hộ sách bản quyền nên quyết định tìm thêm. Sau khi lặn lội trên trang web của NXB Trẻ, thậm chí nhắn tin hỏi fanpage trên Facebook, chị nhận được câu trả lời Harry Potter chỉ có bản sách giấy.
Bạn Tài Nhân (24 tuổi, Đà Nẵng) là một nghệ sĩ, muốn biết thêm nền văn minh Ấn Độ. Với Sử thi Mahabharata, Nhân tìm thấy bản đang phát hành của công ty Đông A với mức giá dao động từ 550 - 720 nghìn đồng, tuy nhiên, là sách tổng hợp chứ không phải bản toàn văn.
Còn lại là 3 bản đã ngừng phát hành được bán trong các tiệm sách cũ hoặc có lưu trữ tại một số thư viện. Nhân không có nhiều lựa chọn: bản của Đông A không đúng nhu cầu và chi phí khá cao, ba bản còn lại mua trên trang web của tiệm sách không rõ độ tin cậy. May mắn cho Nhân, trang web Thư viện Đà Nẵng đăng tin có một bản lưu trữ.
Trong cả quá trình này, có một lựa chọn khác, đó là ebook lậu chỉ cách Nhân có vài nút bấm. Nhu cầu tri thức tưởng chừng chính đáng lại gặp một chướng ngại: sách khó tiếp cận. Đó không phải là trường hợp cá biệt.
Có rất nhiều đầu sách không có bản ebook chính thức, và người mua buộc phải lựa chọn giữa sách giấy hoặc dùng bản ebook lậu. Nếu lựa chọn dùng bản lậu, họ đã vi phạm pháp luật. Nhưng nếu xét về kinh doanh và cung cấp dịch vụ, bên làm sách đã đẩy người mua hàng buộc vi phạm bản quyền vì sử dụng sách lậu thì dễ còn sách thật thì không có.
Nhu cầu đọc sách lậu
Sách truyện lậu thường là chỉ dấu cho thấy thị trường có nhu cầu nhưng kênh phát hành chính thức chưa đáp ứng. Trong quá khứ, bộ truyện Doraemon từng được NXB Kim Đồng phát hành không bản quyền, và đến sau này mới có hợp đồng chính thức với chủ sở hữu.
Cũng có nhiều bộ truyện tranh khác được xuất bản lậu trong khoảng cuối những năm 90, đầu 2000, đơn cử là Như Lai Thần Chưởng. Sau khi bị ngưng phát hành bản giấy, bộ truyện này vẫn tiếp tục sống trên các trang web truyện tranh, truyện màu, hình ảnh chất lượng tốt, công tác biên dịch chỉn chu, và có đến tập cuối cùng. Thế hệ đọc truyện chưởng ít nhiều sẽ biết đến bộ này, và đều biết chỉ có thể đọc lậu chứ không có bản quyền chính thức.
Như Lai Thần Chưởng thuộc dòng truyện tranh Hồng Kông, ngoài ra còn có nhiều tác phẩm khác như Người trong giang hồ, Cửu Long Thành Trại, Đại Thánh Vương, Phong thần ký… được đón nhận trên các trang web truyện lậu. Ở Thái Lan truyện được phát hành chính thức và góp mặt trong hội sách quốc gia. Ở Việt Nam, sau hơn 20 năm kể từ những quyển truyện lậu đầu tiên, vẫn chưa có tín hiệu cho thấy chúng sẽ được phát hành chính thức.
Gần đây, các trang web đọc lậu này lần lượt đóng cửa, buộc người đọc phải di cư. Những cuộc di cư này đều có nhiều rủi ro, các trang web cũ đã tồn tại lâu đều khá uy tín và an toàn, còn các trang web mới lại ẩn chứa nhiều nguy cơ bảo mật và chưa đủ uy tín. Thế nhưng, web lậu vẫn sẽ sống, vì nhu cầu đọc vẫn còn ở đó và không được kênh xuất bản chính thức đáp ứng.
Tăng nguồn sách và bản quyền
Một nền tảng chơi lớn trong mảng ebook ở Việt Nam là Waka. Nhắm đến hình thức sách nói và sách điện tử, Waka đề xuất hợp tác, mua quyền khai thác hai mảng sách này từ các bên làm sách truyền thống.
Tuy nhiên, dù Waka và các nền tảng tương tự có muốn mở rộng tới đâu, họ luôn bị hợp đồng bản quyền của các công ty sách hạn chế. Ngoài Harry Potter, một bộ sách khác là Trò chơi vương quyền cũng không có bản ebook. Trong trường hợp bộ sách này, Waka đã từng phát hành nhưng ngừng lại vì lý do bản quyền.
Hiện nay, mua sách giấy trực tuyến khá đơn giản và có nhiều kênh: trang web của NXB, các sàn thương mại điện tử như Shopee, Lazada, Tiktok shop, và trang web các nhà sách. Trang web của đơn vị phát hành có thể sẽ có đường dẫn đến chỗ bán ebook, hoặc người mua cần truy cập vào các nền tảng sách điện tử như Waka để tìm sách.
So với thị trường sách Mỹ có các nhà bán lẻ như Amazon và Barnes & Noble (B&B), thao tác mua hàng của người Việt phức tạp hơn nhiều. Tại Việt Nam, hai nhà sách lớn nhất là Phương Nam và Fahasa chưa tham gia vào mảng sách điện tử, dù kho hàng của họ có đầy đủ sách giấy, người dùng vẫn phải sang cửa hàng khác nếu muốn mua ebook. Shopee, Lazada tưởng chừng như là sàn thương mại điện tử tương tự Amazon, lại không cung cấp dịch vụ ebook. Sự phân mảng này lại là trở ngại trong cuộc chiến chống sách lậu.
Tăng cường bản quyền sách và nâng cao trải nghiệm mua hàng có thể giảm đi việc vi phạm bản quyền mà không cần phải có luật pháp răn đe.
Nhìn rộng hơn, trên thực tế, đối thủ của ngành sách không phải là sách lậu. Đối thủ thật sự của sách là các nền tảng nghe nhìn khác. Tất cả đều đang cùng tranh giành quỹ tiền bạc và thời gian ít ỏi của người dùng. Chỉ cần một lý do rất nhỏ cũng đủ khiến người đọc chuyển sang hình thức tiếp thu kiến thức hoặc giải trí khác hơn là tìm sách để đọc. Xây dựng hệ thống dịch vụ tốt hơn cho toàn ngành không chỉ là chống lại vi phạm bản quyền, mà còn là nền tảng để cạnh tranh với vô vàn thứ khác đang cạnh tranh chú ý của người đọc sách.
TRẦN NGỌC ANH DŨNG