Ông Nguyễn Ngữ đang sửa khô chiếc niêu đất trước khi đưa vào lò nung. Ảnh: H.T.V
Bền bỉ cùng đất
Tôi tìm cách trò chuyện thật lâu cùng NNƯT Nguyễn Ngữ (88 tuổi) và con gái là bà Nguyễn Thị Thu (57 tuổi) bởi họ là một trong hai hộ dân đến nay bếp còn đỏ lửa để sản xuất gốm thủ công như chum, niêu đất, lọ…
Ông Ngữ sinh ra và lớn lên trong gia đình có ba đời làm gốm Thanh Hà. Hiện nay, mặc dù nhiều cơ sở làm gốm tại làng chuyển đổi sang làm gốm trải nghiệm, gốm trang trí để phù hợp nhu cầu du khách nhưng ông vẫn giữ lại bếp lò với đất sét. Bởi đó là ký ức một đời làm nghề để mỗi khi nhìn bếp, thấy lửa, ông cảm thấy tinh thần được tưới tắm, khỏe hơn mỗi ngày.
Ông nói, vì tuổi cao sức yếu, ông nghỉ tay hơn 3 năm qua và con gái tiếp quản cơ sở. Tuy nhiên, mỗi ngày ông vẫn đảm nhiệm khâu “sửa khô” trước khi đưa gốm vào lò nung. Bước này rất quan trọng đòi hỏi sự quan sát tỉ mĩ, cái nhìn sắc lẹm của nghệ nhân để sản phẩm được ra lò hoàn thiện.
Trò chuyện cùng tôi, ông vừa sửa khô chiếc niêu đất vừa chia sẻ làm gốm trải qua 5 bước: làm đất, nặn, sửa khô, phơi nắng và đem nung.
Bước nào cũng quan trọng, làm đất phải dùng sức nhào đất, gạt đất, để đất đạt độ tơi, mịn và dẻo. Từ đó, những ụ đất được nặn trên bàn xoay để cho ra sản phẩm. Tiếp đó, phơi ít nhất 2 nắng và nhiều nhất 4 nắng, nếu không đủ độ khi nung đất sẽ nổ. Kiểm tra đạt yêu cầu, gốm được đưa vào lò nung khoảng 2 ngày, tùy số lượng và kích thước.
Với những người kinh nghiệm như ông thì nhìn vào làn khói sẽ biết gốm đạt hay chưa. Ví như khói già là làn khói đen báo hiệu gốm đã chín, còn làn khói trắng loang bạc thì gốm chưa đạt… Hay nặn gốm, độ chênh, độ tròn của sản phẩm thể hiện qua cách ôm bàn tay trên bàn xoay, ôm còn nông, chưa đầy đặn thì tiếp tục nặn…
Tôi quan sát chiếc niêu đất được nghệ nhân ưu tú Nguyễn Ngữ nâng niu trên tay và cảm nhận rằng, thật kỳ diệu khi một ụ đất lại biến hóa thành sản phẩm có muôn hình dạng. Phải chăng, đó là minh chứng cho sự trường tồn của làng gốm có tuổi đời hơn 500 năm.
Người trẻ tiếp nối
Anh Nguyễn Viết Lâm (27 tuổi) là con trai thợ giỏi Phạm Thị Mỹ Dung và là cháu nội của cố NNƯT Nguyễn Thị Được. Anh quyết định kế thừa truyền thống gia đình.
Là một người trẻ, dám thử thách những điều mới, anh Lâm thay đổi chất liệu làm men gốm khác với chất liệu của sản phẩm gốm truyền thống. Anh Lâm nói rằng, việc thay đổi chất liệu làm gốm để phù hợp sự thay đổi thị hiếu khách hàng.
Theo anh, sản phẩm gốm men được sản xuất bằng phương pháp thủ công như các công đoạn làm gốm truyền thống trước khi phủ men. Những sản phẩm được sáng tạo theo cách mới nhưng vẫn giữ được nét đẹp của đất, của hồn cốt làng gốm cổ. Những năm qua, sản phẩm gốm men được nhiều khách hàng ưa chuộng và cung cấp cho thị trường trong nước lẫn quốc tế.
Tại làng gốm, không chỉ anh Lâm mà hai người con của thợ giỏi Ngụy Trung là chị Ngụy Nguyễn Phương Thảo (29 tuổi) và anh Ngụy Nguyễn Khôi Nguyên (26 tuổi) cũng theo nghề truyền thống gia đình hay anh Lê Văn Nhật (38 tuổi) cũng tiếp nối nghề gốm cổ theo nhiều cách làm nhằm quảng bá nghệ thuật làm gốm truyền thống đến du khách trong và ngoài nước.
NNƯT Nguyễn Ngữ tự hào nói: “Tôi vui khi nghề của cha ông được trao truyền. Tôi từng dạy các con, cháu rằng, nghề gốm là nghề tạo nên vẻ đẹp của đất và các con là thế hệ tiếp theo để vẻ đẹp đó trường tồn mãi theo thời gian”.
Cùng quan điểm, NNƯT Nguyễn Lành cho rằng, nghề làm gốm không chỉ đòi hỏi sự khéo léo về tay nghề mà còn phải cố gắng và sáng tạo không ngừng. Đến nay, nhiều con trẻ của các gia đình tiếp tục bám đất, bám lửa thì đó là niềm hạnh phúc không gì đong đếm.
Theo ông Bùi Văn Dũng, Chủ tịch UBND phường, nhiều người trẻ tại làng gốm đang tiếp nối truyền thống gia đình. Điều này góp phần rất lớn nhằm xây dựng, đẩy mạnh kết nối để du khách đến trải nghiệm và quay trở lại làng gốm.
HUỲNH TƯỜNG VY