TS. Trần Văn Tuấn.
* Thưa ông Trần Văn Tuấn, đề Ngữ văn kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026 có câu hỏi “Làm thế nào để có những Steve Jobs Việt Nam?” đã thu hút nhiều sự quan tâm. Cảm nhận của ông về đề bài này là gì?
- TS. Trần Văn Tuấn: Tôi cho rằng đây là một câu hỏi hay vì nó buộc người trẻ phải suy nghĩ về khát vọng sáng tạo và trách nhiệm đối với tương lai đất nước. Tuy nhiên, điều quan trọng là chúng ta không nên hiểu theo nghĩa Việt Nam phải tạo ra một bản sao của Steve Jobs. Điều cần hướng đến là xây dựng một môi trường để xuất hiện những con người Việt Nam có khả năng sáng tạo, đổi mới và tạo ra những giá trị mang tầm ảnh hưởng quốc tế.
* Nghĩa là mục tiêu không phải là tìm kiếm một “Steve Jobs phiên bản Việt Nam”?
- Chính xác. Lịch sử không lặp lại bằng những bản sao. Steve Jobs thành công trong một bối cảnh đặc biệt của nước Mỹ, của Thung lũng Silicon và của hệ sinh thái công nghệ toàn cầu. Ngay cả thành công của ông cũng không chỉ đến từ cá nhân mà còn từ một môi trường nuôi dưỡng đổi mới sáng tạo. Nhiều nghiên cứu về sự nghiệp của Steve Jobs cho thấy ông nổi bật ở khả năng kết nối ý tưởng, truyền cảm hứng và xây dựng hệ sinh thái đổi mới.
Việt Nam cần những người Việt có thể giải quyết các vấn đề của đất nước và đóng góp cho thế giới bằng tư duy của riêng mình.
* Theo ông, đâu là rào cản lớn nhất khiến chúng ta chưa có nhiều cá nhân đột phá trên quy mô toàn cầu?
- Theo tôi, rào cản lớn nhất không nằm ở trí tuệ của người Việt mà nằm ở môi trường phát triển tài năng.
Người Việt Nam không thiếu sự thông minh. Chúng ta có nhiều học sinh đạt thành tích cao trong các kỳ thi quốc tế, nhiều kỹ sư giỏi đang làm việc tại các tập đoàn công nghệ hàng đầu thế giới. Nhưng giữa một người học giỏi và một người tạo ra sự đột phá là một khoảng cách rất lớn.
Khoảng cách ấy được lấp đầy bằng bốn yếu tố: sự sáng tạo, tư duy phản biện, khả năng chấp nhận thất bại và môi trường khuyến khích khởi nghiệp. Nếu xã hội chỉ đề cao sự an toàn và khuôn mẫu, những ý tưởng khác biệt thường khó có cơ hội phát triển.
* Có ý kiến cho rằng giáo dục hiện nay vẫn nặng về học thuộc lòng. Ông nhìn nhận thế nào?
- Tôi nghĩ đây là vấn đề cần được nhìn nhận thẳng thắn. Một nền giáo dục thành công không chỉ đào tạo người trả lời đúng câu hỏi, mà còn phải đào tạo người biết đặt ra những câu hỏi mới.
Nếu học sinh chỉ được khuyến khích ghi nhớ kiến thức, các em sẽ trở thành người thực hiện tốt. Nhưng để trở thành người sáng tạo, các em cần được tranh luận, phản biện, thử nghiệm và thậm chí được phép sai.
Điều thú vị là nhiều câu chuyện về Steve Jobs cho thấy ông luôn đề cao sự tò mò, trải nghiệm đa lĩnh vực và khả năng kết nối những điều tưởng chừng không liên quan với nhau. Chính những trải nghiệm đó đã tạo nên tư duy sáng tạo khác biệt.
* Theo ông, xã hội nên kỳ vọng điều gì ở thế hệ trẻ Việt Nam hôm nay?
- Tôi kỳ vọng các bạn trẻ dám nghĩ lớn hơn. Nhiều người trẻ hiện nay rất năng động, giỏi công nghệ và có khả năng tiếp cận tri thức toàn cầu. Điều còn thiếu đôi khi là niềm tin rằng mình có thể tạo ra những sản phẩm hoặc giải pháp mang giá trị quốc tế. Đặc biệt là làm thế nào tạo ra được môi trường để hàng triệu người trẻ dám theo đuổi những ý tưởng táo bạo của mình. Khi có môi trường đó, những cá nhân xuất chúng sẽ xuất hiện một cách tự nhiên.
* Nếu được gửi gắm một thông điệp tới học sinh sau khi làm đề thi này, ông sẽ nói gì?
- Tôi muốn nói đến các em rằng: “Đừng cố trở thành Steve Jobs nào hết. Hãy trở thành phiên bản xuất sắc nhất của chính mình”.
Mỗi thời đại cần những con người khác nhau. Đất nước không chỉ cần các nhà công nghệ, mà còn cần những nhà khoa học, doanh nhân, luật sư, bác sĩ, nhà giáo dục và những công dân có trách nhiệm. Điều quan trọng nhất không phải là để nổi tiếng như Steve Jobs, mà là tạo ra giá trị cho cộng đồng bằng trí tuệ, sự tử tế và tinh thần đổi mới.
Nếu mỗi người trẻ Việt Nam đều mang trong mình khát vọng đó, thì một ngày nào đó, thế giới sẽ không còn hỏi: “Việt Nam có Steve Jobs hay chưa?”, mà sẽ hỏi: “Việt Nam đã làm điều gì để tạo ra nhiều con người xuất sắc đến như vậy?”.
* Xin cảm ơn ông về cuộc trao đổi này.
PHÚC HOÀNG